જીવંતિકા વ્રત કથા, પૂજા વિધિ અને નિયમો | Jivantika Maa Ni Varta (PDF)

શું તમે પણ તમારા સંતાનોના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય, દીર્ઘાયુ અને તેમની આફતોથી રક્ષા માટે હંમેશા ચિંતિત રહો છો? તો શ્રાવણ માસમાં કરવામાં આવતી પવિત્ર જીવંતિકા વ્રત કથા અને વિધિ તમારા માટે જાણવી ખૂબ જ જરૂરી છે.

જીવંતિકા વ્રત શ્રાવણ માસના પ્રથમ શુક્રવારે (લાલ શુક્રવારે) માતાઓ દ્વારા પોતાના સંતાનોના રક્ષણ, દીર્ઘાયુ અને સુખાકારી માટે કરવામાં આવતું અત્યંત પ્રભાવશાળી વ્રત છે.

દરેક માતા પોતાના સંતાનોના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે હંમેશા પ્રાર્થના કરતી હોય છે. હિન્દુ ધર્મમાં અને ખાસ કરીને ગુજરાતમાં આ વ્રત માતૃત્વ અને સંતાન પ્રેમનું સૌથી મોટું પ્રતીક છે. જો તમે પણ તમારા બાળકોની સુખાકારી માટે આ વ્રત કરવા જઈ રહ્યા છો, તો અહીં તમને જીવંતિકા વ્રતની સંપૂર્ણ કથા, પૂજા વિધિ, કડક નિયમો અને આરતી સહિતની તમામ સાચી માહિતી મળશે.

જીવંતિકા વ્રતનું મહત્વ

ગુજરાતી પંચાંગ અનુસાર, પવિત્ર શ્રાવણ માસના પ્રથમ શુક્રવારને જીવંતિકા માતાના વ્રત તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ઘણા લોકો આને 'લાલ શુક્રવાર' તરીકે પણ ઓળખે છે.

આ વ્રત ખાસ કરીને માતાઓ પોતાના સંતાનોના રક્ષણ, લાંબા આયુષ્ય અને તેમની પ્રગતિ માટે કરે છે. એવી ધાર્મિક માન્યતા છે કે જે માતા પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી શ્રાવણ મહિનાના શુક્રવારે જીવંતિકા માતાનું વ્રત રાખે છે, તેના સંતાનો પર આવતી તમામ આફતો માતા જીવંતિકા પોતે દૂર કરે છે. આ વ્રત કરવાથી ઘરમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિનો વાસ થાય છે.

વ્રતની પૂજા વિધિ (jivantika vrat vidhi)

માતા જીવંતિકાની પૂજા વિધિ ખૂબ જ સરળ છે, પરંતુ તેમાં શ્રદ્ધા અને ભાવ હોવો સૌથી જરૂરી છે. વ્રતની પૂજા નીચે મુજબ કરવી:

• સ્નાન અને વસ્ત્રો: વ્રતના દિવસે સવારે વહેલા ઊઠી, સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરવા. આ દિવસે લાલ રંગના વસ્ત્રો પહેરવા ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે.
• સ્થાપન: ઘરના મંદિરમાં અથવા એક બાજઠ પર લાલ કપડું પાથરીને તેના પર જીવંતિકા માતાજીનો ફોટો કે મૂર્તિ સ્થાપિત કરવી.
• પૂજા સામગ્રી: માતાજીને લાલ કંકુનો ચાંદલો કરી, ચોખા (અક્ષત) અર્પણ કરવા. માતાજીને લાલ રંગના ફૂલો (જેમ કે જાસૂદ કે ગુલાબ) ખાસ ચઢાવવા.
• દીવો: માતાજીની સમક્ષ ઘી નો પાંચ દીવેટ વાળો દીવો પ્રગટાવવો.
• પ્રાર્થના: હાથમાં અક્ષત અને જળ રાખી સંકલ્પ કરવો અને ત્યારબાદ જીવંતિકા માતાની વાર્તા વાંચવી અથવા સાંભળવી.

શું ખાવું અને શું ન કરવું (નિયમો)

જીવંતિકા વ્રતના નિયમો ખૂબ જ કડક હોય છે. વ્રત કરનાર માતાઓએ નીચેની બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું:

શું ન કરવું? (કડક નિયમો)

• પીળા વસ્ત્રો ન પહેરવા: આ વ્રતનો સૌથી મોટો નિયમ એ છે કે વ્રત કરનારે ક્યારેય પીળા કે લીલા વસ્ત્રો પહેરવા નહીં. બંગડી પણ લાલ રંગની જ પહેરવી.
• ચોખાનું ધોવરામણ ન ઓળંગવું: ચોખા ધોયા પછી જે પાણી વધે છે તેને ઓળંગવું નહીં.
• સાવરણી ન ઓળંગવી: ઘરમાં પડેલી સાવરણીને પગ અડાડવો કે તેને ઓળંગવી અશુભ મનાય છે.
• ઉંબરા પર ન બેસવું: ઘરના ઉંબરા પર બેસીને કોઈ કામ ન કરવું કે જમવું નહીં.

વ્રતમાં શું ખાવું?

• આ વ્રતમાં એકટાણું (દિવસમાં માત્ર એક જ વાર જમવું) કરવાનું હોય છે.
• જમવામાં પીળા રંગની વસ્તુઓ (જેમ કે બેસન, હળદરવાળી વસ્તુઓ) ટાળવી જોઈએ.
• ફળાહાર કરી શકાય છે અને શુદ્ધ સાત્વિક ભોજન જ ગ્રહણ કરવું.

શ્રી જીવંતિકા માતાની સંપૂર્ણ અને પ્રાચીન વ્રત કથા (jivantika maa ni varta)

॥ ઓમ શ્રી જીવંતિકા માતૈ નમઃ ॥

પ્રાચીન કાળની વાત છે. આર્યાવર્તમાં એક અત્યંત સમૃદ્ધ અને સુંદર નગર હતું. આ નગરનો રાજા ખૂબ જ પ્રજાપ્રેમી, ન્યાયી અને ધર્મનિષ્ઠ હતો. રાજાના શાસનમાં પ્રજા ખૂબ જ સુખી હતી. રાજા અને રાણી પાસે અઢળક સંપત્તિ, મોટો મહેલ અને સેવકોની કોઈ કમી ન હતી, પરંતુ તેમના જીવનમાં એક જ મોટું દુઃખ હતું – તેમને આંગણે કોઈ પારણું બંધાયું ન હતું. સંતાન સુખ વિના રાણીનો જીવ સતત ઉદાસ રહેતો.

રાણીએ સંતાન પ્રાપ્તિ માટે અનેક દેવી-દેવતાઓની માનતાઓ રાખી, મંદિરોમાં દીવા કર્યા અને દાન-પુણ્ય કર્યા. અંતે ઈશ્વરે તેમની પ્રાર્થના સાંભળી અને રાણીએ ગર્ભ ધારણ કર્યો. નવ માસ પૂર્ણ થતાં રાણીએ એક અત્યંત તેજસ્વી અને સુંદર રાજકુમારને જન્મ આપ્યો. આખા રાજ્યમાં આનંદ અને ઉત્સવનો માહોલ છવાઈ ગયો. રાજાએ બ્રાહ્મણોને અને ગરીબોને મોટું દાન આપ્યું.

વિધાતાના લેખ અને છઠ્ઠીની રાત્રિ

હિન્દુ ધર્મની માન્યતા અનુસાર, જ્યારે બાળકનો જન્મ થાય છે ત્યારે છઠ્ઠા દિવસની રાત્રિએ (છઠ્ઠીની રાતે) સ્વયં વિધાતા દેવી બાળકના ભવિષ્યના લેખ લખવા આવે છે.

રાજકુમારની છઠ્ઠીની રાત્રિ હતી. રાણીના કક્ષમાં ધીમા પ્રકાશવાળો દીવો પ્રગટી રહ્યો હતો. રાણી અને દાસીઓ ગાઢ નિદ્રામાં હતા, પરંતુ એક વૃદ્ધ અને વફાદાર દાસી જાગતી હતી. મધ્યરાત્રિનો સમય થયો ત્યારે વિધાતા દેવી કક્ષમાં પધાર્યા. કુમારના કપાળ પર લેખ લખતા લખતા વિધાતા દેવીના મુખમાંથી એક ઊંડો નિસાસો નીકળી ગયો.

જાગતી દાસીએ હિંમત કરીને વિધાતા દેવીને હાથ જોડીને પૂછ્યું, "હે માતા! આપ તો સૌના ભાગ્યની રચયિતા છો. આટલા સુંદર રાજકુમારના ભાગ્યમાં આપે એવું તે શું લખ્યું કે આપને નિસાસો નાખવો પડ્યો?"

વિધાતા દેવીએ ઉદાસ સ્વરે કહ્યું, "હે દાસી, આ બાળક ખૂબ જ સુંદર અને ગુણવાન છે, પરંતુ તેનું આયુષ્ય અત્યંત ટૂંકું છે. મેં તેના લેખમાં લખ્યું છે કે જ્યારે આ રાજકુમાર બાર (૧૨) વર્ષનો થશે, ત્યારે તેને કાળો નાગ ડંખ મારશે અને સર્પદંશથી તેનું મૃત્યુ થશે." આટલું કહીને વિધાતા દેવી અદ્રશ્ય થઈ ગયા.

રાણીનો વિલાપ અને જીવંતિકા વ્રતનો સંકલ્પ

સવાર પડતાં જ દાસીએ રડતાં રડતાં રાણીને વિધાતાના લેખની વાત કરી. આ સાંભળતા જ રાણીના પગ નીચેથી જમીન ખસી ગઈ. સંતાન ગુમાવવાના ડરથી રાણી હૈયાફાટ રુદન કરવા લાગી. રાજાને પણ આ વાતની જાણ થતાં આખો મહેલ શોકમાં ડૂબી ગયો.

તે સમયે મહેલમાં એક જ્ઞાની અને વૃદ્ધ બ્રાહ્મણી આવ્યા. રાણીનું દુઃખ જોઈને તેમણે પૂછ્યું. રાણીએ બધી વાત કરી ત્યારે તે બ્રાહ્મણીએ કહ્યું, "હે મહારાણી! તમે રુદન છોડી દો. વિધાતાના લેખને માત્ર એક જ શક્તિ બદલી શકે છે, અને તે છે દેવી શક્તિ. તમે પવિત્ર શ્રાવણ માસમાં આવતું 'જીવંતિકા માતાનું વ્રત' શ્રદ્ધાપૂર્વક કરો. જીવંતિકા માતા સંતાનોની રક્ષક છે, તે તમારા પુત્રની રક્ષા અવશ્ય કરશે."

રાણીએ પૂછ્યું, "હે માતા! કૃપા કરીને મને આ વ્રતની સંપૂર્ણ વિધિ અને નિયમો જણાવો."

બ્રાહ્મણીએ નિયમો જણાવતા કહ્યું:
"શ્રાવણ માસના પ્રથમ શુક્રવાર (લાલ શુક્રવાર) થી આ વ્રત શરૂ કરવું. વ્રત કરનારે ક્યારેય પીળા કે લીલા રંગના વસ્ત્રો પહેરવા નહીં, માત્ર લાલ રંગના વસ્ત્રો જ ધારણ કરવા. આખો દિવસ એકટાણું (એક જ વાર ભોજન) કરવું અને ભોજનમાં પીળી વસ્તુઓ (જેમ કે હળદર કે ચણાનો લોટ) ખાવી નહીં. ઘરમાંથી કચરો કાઢેલી સાવરણીને ઓળંગવી નહીં કે તેને પગ અડાડવો નહીં. ચોખા ધોયા પછી જે ધોવરામણ (પાણી) નીકળે તેને ઓળંગવું નહીં. માતાજીની પૂજામાં પાંચ દીવેટ વાળો ઘીનો દીવો કરવો અને લાલ પુષ્પ ચઢાવવા."

રાણીની કઠોર તપસ્યા

રાણીએ બંને હાથ જોડીને માતા જીવંતિકા સમક્ષ સંકલ્પ કર્યો કે, "હે માવડી! જો મારો દીકરો જીવતો રહેશે અને તેનું આયુષ્ય વધશે, તો હું આજીવન શ્રાવણ માસમાં તમારું વ્રત કરીશ."

શ્રાવણ મહિનો આવતા જ રાણીએ સંપૂર્ણ નિષ્ઠા અને કડક નિયમો સાથે જીવંતિકા વ્રત શરૂ કર્યું. રાણીએ પીળા વસ્ત્રોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કર્યો, હળદર વાળું ભોજન છોડી દીધું અને દર શુક્રવારે પાંચ દીવેટનો દીવો કરી માતાજીની વાર્તા સાંભળવા લાગી.

બારમું વર્ષ અને કાળરાત્રિ

સમય જતાં રાજકુમાર મોટો થવા લાગ્યો. તે અત્યંત બુદ્ધિશાળી અને શૂરવીર બન્યો. જોતજોતામાં રાજકુમાર અગિયાર વર્ષ પૂર્ણ કરીને બારમા વર્ષમાં પ્રવેશ્યો. રાજા અને રાણીના હૃદયના ધબકારા વધી ગયા. જે દિવસે વિધાતાએ કુમારનું મૃત્યુ લખ્યું હતું તે દિવસ આવી પહોંચ્યો.

રાજાએ કુંવરના રક્ષણ માટે આખા મહેલની આસપાસ કડક પહેરો ગોઠવી દીધો. કોઈ પણ જીવજંતુ અંદર ન આવી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરી. પરંતુ, રાણીને સૈનિકો કરતાં માતા જીવંતિકા પર વધુ વિશ્વાસ હતો. રાત્રિનો સમય થયો. રાજકુમાર પલંગ પર સૂઈ રહ્યો હતો અને રાણી તેની પાસે બેસીને, માતા જીવંતિકાનો પાંચ દીવેટ વાળો દીવો પ્રગટાવીને અખંડ જાગરણ કરવા લાગી. રાણીના હોઠ પર સતત "ઓમ શ્રી જીવંતિકા માતૈ નમઃ" નો જાપ ચાલી રહ્યો હતો.

માતા જીવંતિકાનો ચમત્કાર

મધ્યરાત્રિનો સમય થયો. વિધાતાના લેખ મુજબ, એક અત્યંત ઝેરી અને ભયંકર કાળો નાગ મહેલની દિવાલો વીંધીને રાજકુમારના કક્ષમાં પ્રવેશી ગયો. નાગ ફુંફાડા મારતો રાજકુમારના પલંગ તરફ આગળ વધ્યો. રાણી આ ભયાનક નાગને જોઈને ભયભીત થઈ ગઈ અને તેણે જોરથી બૂમ પાડી, "હે મારી જીવંતિકા માવડી! મારી વહારે આવો, મારા દીકરાની રક્ષા કરો!"

રાણીની સાચી શ્રદ્ધા અને અખંડ વ્રતના પ્રતાપે તે જ ક્ષણે કક્ષમાં એક દિવ્ય અને આંખો આંજી દેતો પ્રકાશ પથરાયો. સ્વયં જીવંતિકા માતા લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, કુંકુમ વર્ણા અને અત્યંત તેજસ્વી સ્વરૂપમાં પ્રગટ થયા. માતાજીના તેજ અને દિવ્ય શક્તિ સામે કાળો નાગ ત્યાંનો ત્યાં જ જડવત્ (સ્થિર) થઈ ગયો. તેના ઝેરની અસર શૂન્ય થઈ ગઈ.

માતા જીવંતિકાએ નાગને આદેશ આપ્યો કે, "આ મારો પરમ ભક્ત છે, અને તેની માતાએ મારા કઠોર વ્રત કર્યા છે. તું આ બાળકનો વાળ પણ વાંકો કરી શકીશ નહીં, અહીથી પાછો ચાલ્યો જા." નાગ માતાજીને નમન કરીને કોઈ પણ નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના શાંતિથી ત્યાંથી પાછો ફર્યો.

રાણીએ રડતાં રડતાં માતા જીવંતિકાના ચરણોમાં માથું મૂકી દીધું. માતાજીએ રાણીને આશીર્વાદ આપ્યા કે, "તારા સંતાનનું આયુષ્ય હવે દીર્ઘાયુ બન્યું છે. ભવિષ્યમાં પણ જે કોઈ માતા પોતાના સંતાનો માટે શ્રાવણ માસના શુક્રવારે મારું આ વ્રત કરશે, હું તેના સંતાનોની સદૈવ રક્ષા કરીશ." આટલું કહીને માતાજી અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા.

કથાનું ફળ (ફળશ્રુતિ)

સવાર પડતા જ રાજકુમારને હેમખેમ જીવતો અને સ્વસ્થ જોઈને રાજાની ખુશીનો કોઈ પાર ન રહ્યો. જ્યારે રાજાને રાણીના વ્રત અને માતા જીવંતિકાના પ્રગટ થવાની વાતની ખબર પડી, ત્યારે તેણે આખા નગરમાં માતા જીવંતિકાનો જયજયકાર કરાવ્યો. ત્યારથી નગરની તમામ સ્ત્રીઓ શ્રાવણ માસમાં પોતાના સંતાનોની રક્ષા માટે જીવંતિકા વ્રત કરવા લાગી. રાણીએ પણ આજીવન આ વ્રત પાળ્યું અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

હે જીવંતિકા માતા! જેવા તમે રાણીના રાજકુમારને ફળ્યા, તેના પ્રાણ બચાવ્યા, તેવા આ વ્રત કરનાર, વાર્તા કહેનાર, વાર્તા સાંભળનાર અને હુંકારા આપનાર સૌના સંતાનોની રક્ષા કરજો, સૌને દીર્ઘાયુ આપજો અને સૌના મનોરથ પૂર્ણ કરજો. બોલો શ્રી જીવંતિકા માત કી જય!

આરતી અને થાળ

કથા પૂર્ણ થયા પછી માતાજીની આરતી ઉતારવી અને મીઠાઈનો થાળ ધરાવવો.

જીવંતિકા માતાની આરતી

જય જીવંતિકા મા, જય જીવંતિકા મા, જગદંબા ગાયત્રી (૨),
ગાવું તવ કવિતા... ૐ જય જય જીવંતિકા મા...

બ્રાહ્મણી કેરા બાળની, રક્ષા તે કીધી,
મા રક્ષા તે કીધી...
આપ્યું રાજ-સિંહાસન (૨), સુખ સંપત્તિ દીધી...
ૐ જય જય જીવંતિકા મા...

વાણિક કેરા બાળક, જીવતા તે રાખ્યા,
મા જીવતા તે રાખ્યા...
લેખ વિધિના પળમાં (૨), બદલી તે નાખ્યા...
ૐ જય જય જીવંતિકા મા...

બાળક મારા બંને, માતાજી સંભાળે,
હા મા તું સંભાળે...
દેશ અને પરદેશ (૨), અંધારે અજવાળે...
ૐ જય જય જીવંતિકા મા...

મારી આ વિનંતી, કાને માતા ધરજો,
હા કાને માતા ધરજો...
મંગલમયી, સુખદાયી (૨), મારું દુઃખ હરજો...
ૐ જય જય જીવંતિકા મા...

થાળ

આરતી બાદ માતાજીને લાપસી, ગોળ-ધાણા અથવા તમારી યથાશક્તિ મુજબ મીઠાઈનો પ્રસાદ ધરાવવો અને સૌને વહેંચવો.

વ્રતનું ઉજવણું કેવી રીતે કરવું?

જ્યારે સંતાન મોટું થાય અથવા માતાની મનોકામના પૂર્ણ થાય ત્યારે જીવંતિકા વ્રતનું ઉજવણું કરવામાં આવે છે.

• ઉજવણાના દિવસે સવારે પૂજા વિધિ કરવી.
• પાંચ કે સાત સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ (ગોરાણી) ને ઘરે આમંત્રિત કરવી.
• તેમને પ્રેમથી ભોજન કરાવવું.
• ભેટ સ્વરૂપે લાલ ચુંદડી, કંકુ, બંગડી અને યથાશક્તિ દક્ષિણા આપીને તેમના આશીર્વાદ લેવા.

જીવંતિકા વ્રત કથા અને વિધિ PDF Download

ઘણી માતાઓને મોબાઈલ વિના શાંતિથી ચોપડીમાંથી વાર્તા વાંચવી ગમે છે. તમારી સુવિધા માટે અમે નીચે Jivantika Vrat Katha PDF in Gujarati ની લિંક આપેલી છે. તમે તેને ડાઉનલોડ કરીને પ્રિન્ટ પણ કાઢી શકો છો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

તમારા વિચારો જણાવો!

જો તમને આ 'જીવંતિકા વ્રત કથા' ની માહિતી ઉપયોગી લાગી હોય, તો નીચે કોમેન્ટ કરીને "જય જીવંતિકા માતા" જરૂર લખજો. આ પોસ્ટને તમારા પરિવાર અને મિત્રો સાથે શેર કરવાનું ભૂલતા નહીં!